ณ ขณะนี้สงครามอิหร่าน-สหรัฐและอิสราเอล ก่อให้เกิดวิกฤตพลังงานและอาจส่งผลกระทบไปสู่อาหาร เช่นเดียวกับที่เคยเกิดขึ้นในสงครามก่อนหน้านี้
สงครามระหว่าง ยูเครน-รัสเซีย ในปี ค.ศ.2022 เกิดอะไรขึ้นบ้าง ส่งผลอย่างไรบ้าง มาย้อนดูไปด้วยกัน
ปี ค.ศ. 2022 เป็นปีที่ระบบอาหารโลกเผชิญผลกระทบครั้งใหญ่ หลังการรุกรานยูเครนของรัสเซียในเดือนกุมภาพันธ์ ซึ่งส่งผลต่อ พลังงาน ปุ๋ย และธัญพืช ที่เป็นฐานสำคัญของระบบอาหารโลก ผลที่ตามมาคือราคาสินค้าอาหารเพิ่มขึ้นทั่วโลก
ดัชนีราคาอาหารขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO Food Price Index) เฉลี่ยทั้งปี เพิ่มขึ้นประมาณ 14% จากปี ค.ศ.2021 และแตะระดับสูงสุดเป็นประวัติการณ์ในเดือนมีนาคม ค.ศ.2022 (FAO, 2023)
ราคาข้าวสาลีในตลาดโลกเพิ่มขึ้นมากกว่า 30% ในช่วงต้นปีค.ศ. 2022 หลังสงครามเริ่ม (World Bank, 2022)
ราคาน้ำมันพืชและธัญพืชหลายชนิดแตะระดับสูงสุดในรอบหลายสิบปี ในประเทศไทย ดัชนีราคาสินค้าอาหารและเครื่องดื่มไม่มีแอลกอฮอล์เพิ่มขึ้นต่อเนื่องในปีค.ศ. 2022 ทำให้ผู้บริโภคต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายด้านอาหารสูงขึ้น (สำนักงานสถิติแห่งชาติ)
ในขณะที่หลายคนคาดว่าราคาอาหารที่เพิ่มขึ้นจะทำให้เกษตรกรได้ ประโยชน์ แต่ข้อมูลจริงชี้ให้เห็นภาพที่แตกต่างออกไป
ในประเทศไทย ดัชนีราคาสินค้าเกษตรที่เกษตรกรขายได้เพิ่มจาก 140.3 ในปี ค.ศ. 2021 เป็น 156.6 ในปี ค.ศ. 2022 หรือเพิ่มประมาณ 11.6% (สำนักงานสถิติแห่งชาติ) แต่ในช่วงเวลาเดียวกัน ต้นทุนการผลิตเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ราคาปุ๋ยเคมีตลาดโลกเพิ่มขึ้น 127.6% ในช่วงต้นปี ค.ศ. 2022 (ธนาคารแห่งประเทศไทย, 2022)
แต่เนื่องจากปุ๋ยและพลังงานคิดเป็น ประมาณ 20–30% ของต้นทุนการผลิตของเกษตรกรไทย (ธนาคารแห่งประเทศไทย, 2022) เมื่อคำนวณรวมกัน แม้รายได้เกษตรกรไทยในปี 2022 จะเพิ่มขึ้นประมาณ 12.1% จากปี 2021 แต่ต้นทุนการผลิตเพิ่มขึ้นใกล้เคียงหรือมากกว่า ทำให้ กำไรสุทธิของเกษตรกรจำนวนมากเพิ่มเพียงเล็กน้อย หรือบางกลุ่มลดลง (ธนาคารแห่งประเทศไทย, 2022) (และหากมองเกษตรกรยุคใหม่ซึ่งพึ่งพาอาหารจากตลาดเยี่ยงผู้บริโภคอื่นๆ เกษตรกรกลุ่มใหญ่ก็เป็นผู้ได้รับผลกระทบในทางลบเช่นกัน)
ในขณะที่เกษตรกรเผชิญต้นทุนที่เพิ่มขึ้น บริษัทยักษ์ใหญ่เกี่ยวกับเกษตรและอาหารหลายแห่งกลับมีกำไรเพิ่มขึ้นอย่างมาก ตัวอย่างเช่น
- บริษัท Yara International ของนอร์เวย์ ผู้ผลิยปุ๋ยรายใหญ่ มีกำไรสุทธิเพิ่มจาก 384 ล้านดอลลาร์ในปีค.ศ. 2021 เป็น 2.78 พันล้านดอลลาร์ในปี ค.ศ.2022 หรือเพิ่มขึ้นประมาณ 624% (Yara Annual Report 2022)
- บริษัทปุ๋ยรายใหญ่อีกแห่งคือ Nutrien มีกำไรสุทธิเพิ่มจาก 3.15 พันล้านดอลลาร์ในปี ค.ศ.2021 เป็น 7.66 พันล้านดอลลาร์ในปี ค.ศ.2022 เพิ่มขึ้นประมาณ 143% (Nutrien Annual Report 2022)
- บริษัทค้าธัญพืชระดับโลกที่เรียกว่า ABCD (ADM, Bunge, Cargill, Louis Dreyfus) ก็ได้รับประโยชน์จากความผันผวนของตลาดอาหารโลก ตัวอย่างเช่น
- บริษัท ADM มีกำไรสุทธิเพิ่มจาก 2.7 พันล้านดอลลาร์ในปีค.ศ. 2021 เป็น 4.3 พันล้านดอลลาร์ในปีค.ศ. 2022 เพิ่มขึ้นประมาณ 60% (ADM Annual Report 2022)
- บริษัท Bunge มีกำไรเพิ่มจาก 2.1 พันล้านดอลลาร์ในปีค.ศ. 2021 เป็นประมาณ 3.6 พันล้านดอลลาร์ในปีค.ศ. 2022 เพิ่มขึ้นประมาณ 73% (Bunge Annual Report 2022)
- บริษัทยักษ์ใหญ่อาหารของไทย เช่น CPF รายได้เพิ่มจาก 512,704 ล้านบาทในปีค.ศ. 2021 เป็น 614,197 ล้านบาทในปี ค.ศ.2022
- บริษัท CPALL รายได้เพิ่มจาก 587,190 ล้านบาทในปีค.ศ.2021 เป็น 852,605 ล้านบาทในปี ค.ศ.2022 หรือ เพิ่มขึ้นประมาณ 45% (SET Company Highlights)
วิกฤตอาหารปี ค.ศ.2022 จึงให้บทเรียนสำคัญอย่างน้อยสามประการ คือ
- ราคาอาหารที่เพิ่มขึ้นไม่ได้หมายความว่าเกษตรกรได้ประโยชน์ เพราะต้นทุนการผลิตสามารถเพิ่มขึ้นเร็วกว่าราคาขาย
- โครงสร้างตลาดมีผลต่อการกระจายกำไร โดยบริษัทที่ควบคุมปัจจัยการผลิต การค้า และการแปรรูปอาหารมักได้ประโยชน์มากกว่า
- ผู้บริโภคและเกษตรกรมักเป็นผู้รับภาระหลักของวิกฤต
เอกสารอ้างอิง
- FAO. 2023. Food Price Index.
- World Bank. 2022. Commodity Markets Outlook.
- Bank of Thailand. 2022. Monetary Policy Report.
- Yara International. 2022. Annual Report.
- Nutrien. 2022. Annual Report.
- ADM. 2022. Annual Report.
- Bunge. 2022. Annual Report.
- สำนักงานสถิติแห่งชาติ. 2566. ดัชนีราคาสินค้าเกษตร.
- Charoen Pokphand Foods. 2022. Annual Report.
- SET. Company Highlights.
